:: wikimiki.org ::

Aleksander Jakowlew (konstruktor)

Aleksander Jakowlew (konstruktor)

Alesander Siergiejewicz Jakowlew (ros. Александр Сергеевич Яковлев; ur. 1 kwietnia 1906, zm. 22 sierpnia 1989) - rosyjski konstruktor lotniczy, generał lotnictwa. Od 1935 główny konstruktor biura konstrukcyjnego, w którym do końca lat trzydziestych XX w. zaprojektowano kilka samolotów, oznaczonych symbolem AIR. W latach 1940-1946 pełnił funkcję zastępcy ludowego komisarza (ministra) przemysłu lotniczego ZSRR. Projektowane pod kierunkiem Jakowlewa samoloty otrzymywały oznaczenia Jak. W biurze konstrukcyjnym Jakowlewa zaprojektowano szereg samolotów, które weszły do użycia w czasie II wojny światowej. Szczególnie znane są tutaj myśliwce Jak-1, Jak-3 i Jak-9, ale także samolot transportowy Jak-6. Działalność Jakowlewa podczas wojny oceniana jest jednak w sposób niejednoznaczny. Współcześnie historycy uważają, że wykorzystując swoją pozycję we władzach, promował własne konstrukcje, które były kierowane do masowej produkcji pomimo niższych osiągów i jakości od konkurencyjnych projektów (np. myśliwiec Jak-1) lub nie odpowiadania potrzebom lotnictwa (np. lekki bombowiec Jak-2). Szczególnie odegrał rolę w odsunięciu na boczny tor Nikołaja Polikarpowa i odrzuceniu jego udanych projektów myśliwców I-180 i I-185. Próbował również osłabić pozycję Ławoczkina. W 1945 r. Jakowlew zaprojektował pierwszy radziecki samolot z napędem odrzutowym, Jak-15, który jednak nie wszedł do produkcji seryjnej. Bardziej znanymi cywilnymi konstrukcjami Jakowlewa są samoloty pasażerskie Jak-40 i Jak-42 a także samoloty szkolno-treningowe Jak-11, Jak-18 i Jak-52 oraz akrobacyjny Jak-50. Jakowlew otrzymał wiele nagród państwowych, wyróżnień i orderów ZSRR. Jakowlew Aleksander Jakowlew

Język rosyjski

Język rosyjski (русский язык) - język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich, posługuje się nim jako pierwszym językiem około 145 mln ludzi, ogółem (wg. różnych źródeł) 250-300 mln. Jest językiem urzędowym w Rosji, Kazachstanie, Kirgistanie i na Białorusi oraz jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, opartym na cyrylicy wprowadzonym przez Piotra Wielkiego. Język literacki powstał w XVI wieku i ukształtował się ostatecznie na przełomie wieku XVIII i XIX. Polski wpływ na język rosyjski został w XVII wieku, kiedy język polski był głownym źrodłem wyrazów europejskich i kiedy znała go cala rosyjska inteligencja. (Poprzez język rosyjski polskie wyrazy weszły również i do języka bułgarskiego). Przykladem jest wyraz Венгрия, od polskiego Węgrzy. Wyróżnia się 3 grupy dialektów:
- północne (okająca i wymawiająca g jako g, np. nogá),
- południowe (akająca i wymawiająca g jako h, np. nahá),
- przejściowe (akająca i wymawiająca g jako g, np. nagá). W czasach ZSRR język rosyjski był nauczany obowiązkowo we wszystkich krajach Układu Warszawskiego. Współcześnie stracił tam nieco na znaczeniu ze względu na wyparcie ze szkół przez języki Europy Zachodniej (takie jak angielski czy niemiecki), utratę znaczenia obszarów rosyjskojęzycznych pod względem gospodarczym, kulturowym, naukowym i militarnym, a w krajach bałtyckich również przez rządowe akcje skierowane przeciw używaniu języka rosyjskiego.

Alfabet rosyjski

Alfabet rosyjski współcześnie składa się z 33 liter (jednak patrz niżej co do litery ё).

А а a	Б б b	В в w	Г г g	Д д d
Е е jе	Ё ё jo	Ж ж ż	З з z	И и i
Й й j (и краткое)	К к k	Л л ł	М м m	Н н n
О о о	П п p	Р р r	С с s	Т т t
У у u	Ф ф f	Х х ch	Ц ц c	Ч ч cz
Ш ш sz	Щ щ szcz	ъ twardy znak (твёрдый знак)	ы y	ь miękki znak (мягкий знак)
Э э e (э оборотное)	Ю ю ju	Я я ja

Litery э i я zostały wprowadzone w 1710, й w 1735, a ё w 1797. Oficjalny kształt liter został zatwierdzony w 1708. Modyfikacje alfabetu objęły też wykreślenie niektórych liter. Były to: i, iżyca, fita, omega, zieło, ksi, psi, dwa jusy i jać.
Litera ё jest uzywana rzadko, z reguły w słownikach, książkach dla dzieci, Biblii, podręcznikach dla uczących się rosyjskiego oraz niekiedy w nazwach towarowych.

Klasyfikacja

Rosyjski jest językiem słowiańskim należącym do rodziny indoeuropejskich. Jeśli wziąć pod uwagę język mówiony, najbliższymi językami pokrewnymi są białoruski i ukraiński - pozostałe dwa języki narodowe grupy z grupy wschodniosłowiańskich. Na podstawowe słownictwo, zasady słowotwórstwa oraz - do pewnego stopnia - odmiany i styl literacki rosyjskiego miał wpływ język cerkiewno-słowiański. Ten ostatni stanowił rozwinięcie i częściowo pokrywał się z językiem staro-cerkiewno-słowiańskim używanym w rosyjskiej cerkwi ortodoksyjnej. Wiele słów współczesnego rosyjskiego jest bliższych w formie współczesnemu bułgarskiemu niż ukraińskiemu czy białoruskiemu. Jednak w niektórych dialektach zachowały się formy wschodnio-słowiańskie. W pewnych przypadkach stosowane są obydwie formy - wschodnio-słowiańska i cerkiewno-słowiańska - z niewielkimi różnicami znaczeniowymi. Przyklad: глава, głowa, głowny człowiek; голова, głowa, część cialu. W jęzuku rozyjeskim nazwy sportów zaczerpnięte są z angielskiego, np. баскетвал /basketboł/ - piłka koszykowa. Piłka po rosyjsku to z kolei мяч /miać/.

Linki zewnętrzne

- [http://www.ixl.ru Słownik rosyjsko-polski] Rosyjski Kategoria:Rosja ko:러시아어 ms:Bahasa Russia ja:ロシア語 simple:Russian language th:ภาษารัสเซีย

1 kwietnia

- imieniny: Grażyna, Hugo, Katarzyna, Teodora, Tomisław i Zbigniew
- Prima aprilis
- Cypr - Dzień EOKA
- Iran - Święto Republiki Islamskiej
- San Marino - Inwestytura nowego Regenta

- 1578 - William Harvey, angielski anatom i fizjolog (zm. 1657)
- 1697 - Abbé Prévost, francuski pisarz (zm. 1763)
- 1730 - Salomon Gessner, szwajcarski poeta (zm. 1788)
- 1750 - Hugo Kołłątaj, polski mąż stanu, publicysta polityczny (zm. 1812)
- 1753 - Joseph de Maistre, francuski filozof (zm. 1821)
- 1755 - Anthelme Brillat-Savarin, francuski pisarz (zm. 1826)
- 1776 - Sophie Germain, francuska matematyczka (zm. 1831)
- 1815 - Otto von Bismarck, niemiecki polityk (zm. 1898)
- 1837 - Jorge Isaacs, kolumbijski pisarz (zm. 1895)
- 1858 - Gaetano Mosca, włoski prawnik, socjolog, politolog i historyk (zm. 1941)
- 1865 - Richard Zsigmondy, austriacki chemik (zm. 1929)
- 1866 - Ferruccio Busoni, włoski pianista i kompozytor (zm. 1924)
- 1868 - Edmond Rostand, francuski dramatopisarz (zm. 1918)
- 1873 - Siergiej Rachmaninow, rosyjski kompozytor, pianista i dyrygent (zm. 1943)
- 1875 - Edgar Wallace, angielski pisarz (zm. 1932)
- 1883 - Aleksander Aleksandrow, rosyjski kompozytor (zm. 1946)
- 1887 - Leonard Bloomfield, amerykański językoznawca (zm. 1949)
- 1900 - Wincenty Granat, polski duchowny katolocki, teolog i filozof (zm. 1979)
- 1902 - Józef Mackiewicz, polski pisarz i publicysta (zm. 1985)
- 1906 - Aleksander Jakowlew, rosyjski konstruktor lotniczy (zm. 1989)
- 1908 - Abraham Maslow, amerykański psycholog (zm. 1970)
- 1920 - Toshirô Mifune, japoński aktor (zm. 1997)
- 1925 - Wojciech Jerzy Has, polski reżyser (zm. 2000)
- 1926 - Anne McCaffrey, amerykańska pisarka science-fiction
- 1929 - Milan Kundera, czeski pisarz
- 1933 - Claude Cohen-Tannoudji, francuski fizyk
- 1940 - Wangari Maathai, kenijska działaczka ekologiczna, laureatka Pokojowej Nagrody Nobla
- 1950 - Samuel Alito, amerykański prawnik
- 1957 - Katarzyna Grochola, polska pisarka
- 1966 - Konrad T. Lewandowski, polski pisarz science fiction i fantasy
- 1981 - Bjørn Einar Romøren, norweski skoczek narciarski

- 1204 - Eleonora Akwitańska, królowa francuska (ur. ok. 1122)
- 1205 - Almaryk II, król Cypru i Jerozolimy (ur. ok. 1155)
- 1455 - Zbigniew Oleśnicki, polski polityk, kardynał (ur. 1389)
- 1548 - Zygmunt I Stary, wielki książę litewski i król Polski (ur. 1467)
- 1872 - Hugo von Mohl, niemiecki botanik (ur. 1805)
- 1901 - François-Marie Raoult, francuski chemik i fizyk (ur. 1830)
- 1904 - Otto von Böhtlingk, niemiecki indianista (ur. 1815)
- 1917 - Scott Joplin, amerykański kompozytor i pianista (ur. 1868)
- 1922 - Karol I, cesarz austriacki (ur. 1887)
- 1939 - Anton Makarenko, radziecki pedagog i pisarz (ur. 1888)
- 1947 - Jerzy II, król Grecji (ur. 1890)
- 1952 - Ferenc Molnár, węgierski pisarz, dramaturg i dziennikarz (ur. 1878)
- 1965 - Helena Rubinstein, amerykańska założycielka firmy kosmetycznej polskiego pochodzenia (ur. 1870)
- 1966 - Flann O'Brien, irlandzki pisarz (ur. 1911)
- 1968 - Lew Landau, rosyjski fizyk, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki (ur. 1908)
- 1976 - Max Ernst, niemiecki rzeźbiarz i malarz (ur. 1891)
- 1976 - Werner Karl Heisenberg, niemiecki fizyk, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki (ur. 1901)
- 1984 - Marvin Gaye, amerykański piosenkarz (ur. 1939)
- 1986 - Erik Bruhn, duński tancerz i choreograf (ur. 1928)
- 1987 - Henri Cochet, francuski tenisista (ur. 1901)
- 1991 - Martha Graham, amerykańska tancerka i choreograf (ur. 1894)
- 1994 - Robert Doisneau, francuski fotoreporter (ur. 1912)

- 1656 - Król Jan II Kazimierz złożył we lwowskiej katedrze śluby, obierając Matkę Boską Częstochowską za patronkę i Królową Polski i zapowiedział walkę z najazdem szwedzkim aż do zwycięstwa.
- 1683 - Cesarz Leopold I zawarł z Janem III Sobieskim przymierze skierowane przeciwko Turcji.
- 1848 - Komitet Narodowy Polski zniósł część obowiązków chłopskich wobec dworów.
- 1900 - Podpoznańskie miejscowości: Łazarz, Wilda i Jeżyce zostały przyłączone do Poznania.
- 1919 - Powołano Główny Urząd Miar.
- 1919 - W poznańskim Ogrodzie Botanicznym (dziś Park Wilsona) otwarto Palmiarnię.
- 1930 - PLL LOT uruchomił pierwsze połączenie międzynarodowe.
- 1935 - Powstała Mała Orkiestra Polskiego Radia.
- 1945 - Stalowa Wola uzyskała prawa miejskie.
- 1981 - Wprowadzono reglamentację mięsa, wędlin i cukru.

- 286 - Cesarz Dioklecjan uznał swego towarzysza broni Maksymiana augustem i dał mu władzę nad zachodnią częścią cesarstwa rzymskiego.
- 1605 - Leon XI został wybrany papieżem.
- 1814 - W Fontainebleau doszło do abdykacji cesarza Napoleona I i jego pożegnania z wojskiem.
- 1916 - W Bułgarii został wprowadzony kalendarz gregoriański.
- 1918 - W Wielkiej Brytanii utworzono Royal Air Force (Królewskie Siły Powietrzne).
- 1924 - Adolf Hitler został skazany na 5 lat więzienia za próbę zamachu stanu.
- 1934 - Kanonizowano Jana Bosko.
- 1941 - ZSRR i Jugosławia zawarły pakt o przyjaźni.
- 1945 - II wojna światowa: rozpoczęła się inwazja wojsk amerykańskich na wyspę Okinawę.
- 1951 - Utworzono Mossad, izraelską organizację wywiadowczą.
- 1955 - Cypryjska organizacja EOKA dokonała zamachu bombowego na budynki brytyjskiej administracji na wyspie.
- 1960 - Wystrzelono pierwszego w historii satelitę meteorologicznego, TIROS 1.
- 1979 - Proklamowano Islamską Republikę Iranu. kwietnia 01 ko:4월 1일 ja:4月1日 simple:April 1 th:1 เมษายน

22 sierpnia

- imieniny: Albin, Bolesław, Dalegor, Fabrycjan, Fabrycy, Lambert, Lamberta, Laurencjusz, Magdalena, Maria Magdalena, Namysław, Pankracy, Sieciesław i Wawrzyniec.

- 1165 - Filip II August, król Francji (zm. 1223)
- 1601 - Georges de Scudéry, francuski pisarz (zm. 1667)
- 1647 - Denis Papin, francuski uczony, wynalazca napędu parowego (zm. 1712)
- 1741 - Jean-François de La Pérouse, francuski oficer marynarki, odkrywca i naukowiec (zm. 1788)
- 1760 - Leon XII, papież (zm. 1829)
- 1844 - George De Long, amerykański badacz Arktyki (zm. 1881)
- 1862 - Claude Debussy, francuski kompozytor (zm. 1918)
- 1874 - Max Scheler, niemiecki filozof i socjolog (zm. 1928)
- 1902 - Leni Riefenstahl, niemiecka aktorka i reżyser filmowy (zm. 2003)
- 1904 - Deng Xiaoping, chiński polityk komunistyczny (zm. 1997)
- 1908 - Henri Cartier-Bresson, francuski fotografik (zm. 2004)
- 1917 - John Lee Hooker, amerykański bluesman (zm. 2001)
- 1920 - Ray Bradbury, amerykański pisarz science fiction
- 1928 - Karlheinz Stockhausen, niemiecki kompozytor
- 1935 - Longin Pastusiak, polski polityk socjaldemokratyczny, historyk i amerykanista, marszałek Senatu V kadencji
- 1963 - Tori Amos, amerykańska piosenkarka i pianistka
- 1964 - Mats Wilander, szwedzki tenisista
- 1967 - Layne Staley, amerykański wokalista, członek zespołu Alice in Chains (zm. 2002)

- 1241 - Grzegorz IX, papież (ur. ok. 1170)
- 1280 - Mikołaj III, papież (ur. ? )
- 1350 - Filip VI, król Francji (ur. 1328)
- 1485 - Ryszard III, król Anglii (ur. 1452)
- 1584 - Jan Kochanowski, polski poeta (ur. 1530)
- 1871 - Szczepan Gółkowski, polski wydawca i redaktor czasopism (ur. 1787)
- 1891 - Jan Neruda, czeski pisarz (ur. 1834)
- 1922 - Michael Collins, irlandzki działacz niepodległościowy i polityk (ur. 1890)
- 1944 - Lucjan Szenwald, polski poeta (ur. 1909)
- 1958 - Roger Martin du Gard, francuski pisarz (ur. 1881)
- 1974 - Eugeniusz Kwiatkowski, polski polityk i działacz gospodarczy II Rzeczypospolitej (ur. 1888)
- 1978 - Jomo Kenyatta, kenijski działacz niepodległościowy i polityk (ur. 1891)

- 1531 - Armia polska pokonała siły mołdawskie w bitwie pod Obertynem.
- 1649 - Zakończyło się oblężenie Zbaraża.
- 1945 - Powstało Polskie Stronnictwo Ludowe.
- 1988 - Rozpoczął się strajk w Stoczni Gdańskiej i Stoczni Północnej. Powołano Międzyzakładowy Komitet Strajkowy.

- 1485 - Bitwa pod Bosworth Field zakończyła wojnę róż.
- 1642 - Rozpoczęła się angielska wojna domowa pomiędzy zwolennikami króla i parlamentu.
- 1788 - Brytyjczycy założyli kolonię Sierra Leone, w której osiedlano dawnych niewolników.
- 1849 - Przeprowadzono pierwszy atak z powietrza w historii świata. Wojska austriackie za pomocą balonów zbombardowały Wenecję podczas walk mieszkańców o niepodległość.
- 1851 - Amerykański jacht "America" wygrał pierwsze oficjalne, międzynarodowe regaty wokół wyspy Wight. Był to początek regat o Puchar Ameryki, najstarszej rozgrywanej do dziś imprezy sportowej.
- 1864 - Podpisano konwencję w sprawie polepszenia losu rannych żołnierzy podczas konfliktów zbrojnych. Powstał Czerwonego Krzyża.
- 1910 - Cesarz koreański przekazał władzę nad Koreą cesarzowi japońskiemu.
- 1911 - Z Luwru została skradziona Mona Lisa.
- 1944 - II wojna światowa: zakończyła się bitwa pod Falaise.
- 1953 - Szach Iranu Reza Pahlawi obalił przy pomocy Zachodu premiera kraju Mohammeda Mossadequa. sierpnia 22 ko:8월 22일 ja:8月22日 simple:August 22 th:22 สิงหาคม

1989

- 1989 minnan:1989 nî zh-min-nan:1989 nî als:1989 ko:1989년 ja:1989年 nb:1989 simple:1989 th:พ.ศ. 2532

1935

- 1935 ko:1935년 ja:1935年 nb:1935 simple:1935

1940

- 1940 ko:1940년 ms:1940 ja:1940年 simple:1940 th:พ.ศ. 2483

ZSRR

ZSRR - skrót nazwy: Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (ros. Союз Советских Социалистических Республик - CCCP (trl. Sojuz Sovietskich Socialističeskich Respublik), w skrócie Związek Radziecki - państwo komunistyczne w Europie wschodniej i północnej oraz północnej i środkowej Azji. Obejmowało obszar od Morza Bałtyckiego i Czarnego do Pacyfiku. Państwo to istniało od 30 grudnia 1922 do 8 grudnia 1991.

Nazwa i ideologia

O utworzeniu państwa i jego nazwie zadecydowały władze Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) w 1922 roku i w nazwie tej nie ma żadnego odniesienia do geografii, ani do tradycji narodów je zamieszkujących. Dlatego często unikano oficjalnej nazwy, używając innych określeń: Sowiety, Bolszewia a nawet Rosja. Nazwa streszczała ideologię państwową:
- Związek (Союз) - władze komunistyczne głosiły internacjonalizm oraz samostanowienie i równe prawa narodów. ZSRR został utworzony jako federacja (państwo związkowe) formalnie niepodległych państw narodowych (republik związkowych), mających prawo wystąpienia ze Związku. Kiedy władza partii komunistycznej - KPZR - upadła republiki związkowe uzyskały niepodległość.

- Socjalistycznych (Социалистических) - ideologią państwową był marksizm, który głosił zastąpienie społeczeństwa kapitalistycznego przez socjalistyczne (oparte o zasadę każdemu według jego pracy), a następnie komunistyczne (oparte o zasadę każdemu według jego potrzeb); w komunizmie państwo i własność prywatna miały zostać zniesione, ale w okresie przejściowym rządzić miała klasa robotnicza (tzw. dyktatura proletariatu), a właściwie jej awangarda, tzn. partia komunistyczna (do 1925 Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewików) РКП(б), 1925-1952 Wszechzwiązkowa Partia Komunistyczna (bolszewików) ВКП(б), od 1952 - Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego КПСС).

- Radzieckich albo Sowieckich (Советских) - republiki radzieckie i ich związek zostały powołane przez zdominowane przez bolszewików zjazdy rad (w jęz. ros. sowiety советы) deputowanych robotniczych, chłopskich i żołnierskich. Przymiotnik ten na jęz. polski jest tłumaczony dwojako, co w czasach PRL miało wymiar polityczny. Forma sowiecki była używana powszechnie przed II wojną światową, a następnie w prasie emigracyjnej oraz publikacjach drugiego obiegu. Spolszczona forma radziecki, która w dawnej Polsce była używana w odniesieniu do rad miejskich, była stosowana w okresie PRL przez oficjalne publikacje, natomiast forma sowiecki była wtedy traktowana jako niepoprawna politycznie. Użycie tej formy sygnalizowało dystans lub wrogość wobec ZSRR i w okresie stalinowskim mogło być przyczyną uwięzienia. Obecnie obie synonimiczne formy są uważane za poprawne.
- Republik (Республик) - republikańska forma rządów; w rzeczywistości władza ustawodawcza miała fasadowy charakter, a władza wykonawcza i sądownicza była podporządkowana Partii; lider partii (sekretarz generalny albo pierwszy sekretarz KC) dysponował ogromną - nierzadko nieograniczoną - władzą.

Polityka

Ustrój

ZSRR zgodnie z konstytucją z 1924 roku było państwem federalnym, w których władze lokalne sprawowały Rady (Sowiety) Deputowanych Robotniczych i Żołnierskich (na wsi Rady Deputowanych Chłopskich). Na poziomie władz gubernialnych (obwodowych, krajowych), w republikach autonomicznych, w republikach związkowych i na poziomie związkowym formalną władzę stanowiły zjazdy delegatów deputowanych, przy czym deputowani chłopscy mieli prawo do wybierania kilkakrotnie mniejszej liczby delegatów, niż deputowani robotniczy. Członkowie dawnych tzw. klas wyzyskujących, duchowni itp. byli pozbawieni praw wyborczych (tzw. лишенцы liszeńcy). Rady oraz ich zjazdy wybierały komitety wykonawcze; na najwyższym szczeblu był to Centralny Komitet Wykonawczy ZSRR (Центральный Исполнительный Комитет СССР), którego przewodniczącym byli kolejno reprezentanci republik związkowych. Konstytucja z 1936 roku zmieniła ten system, nadając prawa wyborcze liszeńcom, oraz wprowadzając formalne zasady równych i bezpośrednich wyborów do rad na szczeblu lokalnym i ponadlokalnym (nazywanych Radami Deputowanych Pracujących), a także władz republikańskich i centralnych, nazywanych radami najwyższymi. Rada Najwyższa ZSRR (Верховный Совет СССР) była formalnie typowym dwuizbowym parlamentem państwa federalnego, w którym deputowani do Izby Związku byli wybierani proporcjonalnie do liczby ludności, a do Izby Narodowości - po równo z republik związkowych, a także od republik autonomicznych, obwodów i okręgów autonomicznych. Stałym organem Rady Najwyższej ZSRR było Prezydium. Konstytucja z 1977 roku dokonała w tym systemie niewielkich zmian. W Radach (podobnie jak we wszystkich ciałach społecznych w ZSRR) członkowie Partii byli w większości i tworzyli odrębną frakcję, poddaną partyjnej dyscyplinie. Do wyborów dopuszczano tylko kandydatów rekomendowanych przez partię. Rząd (do 1946 Rada Komisarzy Ludowych - Совет Народных Комиссаров, następnie Rada Ministrów) był odpowiedzialny przed parlamentem, a faktycznie przed Biurem Politycznym KC. Także resorty rządowe były dublowane przez biurokrację partyjną, nadzorującą ich pracę. Realną najwyższą władzę w państwie sprawowało, w imieniu klasy robotniczej, kierownictwo partii bolszewików. Również w partii istniały ciała fasadowe - Zjazd partii i konferencje partyjne oraz posiadające faktyczną władzę. Centrum partii stanowił Komitet Centralny pojmowany dwojako: jako plenum - wybierany przez Zjazd rodzaj partyjnego parlamentu, ale także urząd, na który składał się Sekretariat oraz wydziały, którzy przygotowywali i wykonywali postanowienia partyjne. Realna władza ogniskowała się w Biurze Politycznym (Политическое бюро) (w latach 1952-1966 Prezydium), do którego należeli reprezentanci różnych sił. Z reguły do Biura Politycznego należał i odgrywał w nim kluczową rolę sekretarz generalny KC (którego władza wynikała z kierowania aparatem partyjnym), ponadto ważniejsi sekretarze KC (zwłaszcza zajmujący się ideologią oraz sprawami organizacyjno-kadrowymi), ministrowie zajmujący się siłami zbrojnymi, bezpieczeństwem państwowym, szef rządu oraz sekretarze najważniejszych komitetów partyjnych - Moskiewskiego, Leningradzkiego, Ukrainy. Z reguły w kilka lat po obraniu nowego sekretarza generalnego KC kumulował on w swoim ręku władzę nad aparatem partyjnym i zmieniał się prawie we władcę absolutnego, a Biuro Polityczne stawało się ciałem doradczym. Szczególnym aparatem władzy był organ bezpieczeństwa państwowego (noszący nazwy: ВЧК CzeKa - Nadzwyczajna Komisja do walki z kontrrewolucją, ГПУ GPU - Główny Zarząd Polityczny, ОГПУ OGPU - Zjednoczony Główny Zarząd Polityczny, НКВД NKWD - Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych, НКГБ NKGB - Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego, КГБ KGB - Komitet Bezpieczeństwa Państwowego). Oprócz wykrywania i zwalczania przeciwników politycznych, do jego zadań należała walka z przestępstwami urzędniczymi oraz kontrolowanie sił zbrojnych i innych służb państwowych. Czekistów określano jako miecz i tarczę Partii - nie byli oni siłą niezależnie działającą, ale wykonywali polecenia władzy. Ważną rolę nie tylko jako siły zbrojne ale także jako środek represji odgrywała armia: do 1946 Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona (Рабоче-крестьянская Красная Армия), następnie Armia Radziecka (Советская Армия). W systemie politycznym ZSRR nie było miejsca na niezależne organizacje. Związki zawodowe i organizacje społeczne były ściśle kontrolowane przez frakcje partyjne w ich władzach. Ważną rolę wśród nich odgrywały skupiający młodzież Wszechzwiązkowy Leninowski Komunistyczny Związek Młodzieży (Всесоюзный Ленинский Коммунистический союз молодёжи Komsomoł), a także dziecięca organizacja pionierska. Także media z gazetą "Prawda" na czele były podporządkowane władzy. W latach 30. próbowano zlikwidować związki wyznaniowe (tzw. bezbożna pięciolatka), później poddano je ścisłej kontroli.

Republiki związkowe ZSRR

Pod koniec swojego istnienia (grudzień 1991) ZSRR składało się z dwunastu republik (Karelofińską zlikwidowano w 1956, a państwa bałtyckie społeczność międzynarodowa uznała za niepodległe jesienią 1991). Największą z republik, zarówno pod względem ludności, powierzchni, jak i siły polityczno-ekonomicznej, była Rosja. W skład ZSRR oprócz republik związkowych wchodziły też republiki, okręgi i obwody autonomiczne, ponadto kraje i obwody.

republiki ZSRR	Nazwa państwa
- Armeńska SRR, - Azerbejdżańska SRR, - Białoruska SRR, - Estońska SRR. - Gruzińska SRR, - Kazachska SRR, - Karelo-Fińska SRR - Kirgiska SRR, - Litewska SRR, - Łotewska SRR, - Mołdawska SRR, - Rosyjska FSRR, - Tadżycka SRR, - Turkmeńska SRR, - Ukraińska SRR, - Uzbecka SRR, - Zakaukaska FSRR	- Armenia - Azerbejdżan - Białoruś - Estonia - Gruzja - Kazachstan - Karelia - Kirgistan - Litwa - Łotwa - Mołdawia - Rosja - Tadżykistan - Turkmenistan - Ukraina - Uzbekistan - Armenia, Azerbejdżan, Gruzja

Polityka zagraniczna

Do 1943 radziecka polityka zagraniczna toczyła się dwutorowo: przez oficjalną dyplomację, oraz przez funkcjonariuszy Kominternu. Ponieważ rewolucja październikowa dokonana została przy znacznym wsparciu Niemiec, liczących na wygraną w I wojnie światowej celem dyplomacji radzieckiej, kierowanej do 1930 roku przez Gieorgija Cziczerina, była jak najściślejsza współpraca z Niemcami, przy stopniowym wychodzeniu ZSRR z izolacji. ZSRR nawiązał ścisłą gospodarczą i wojskową współpracę z Niemcami na podstawie traktatu z Rapallo z 1922 roku. W tym samym czasie Komintern wspierał w wielu krajach (także w Niemczech) bojówki komunistyczne, licząc na wybuch światowej rewolucji. Zmiana na stanowisku ludowego komisarza spraw zagranicznych na anglofila Maksyma Litwinowa w 1930 zbiegła się ze stopniowym przeorientowaniem kursu: odbudowano relacje z krajami dawnej ententy: Wielką Brytanią, Francją i USA. Ukoronowaniem tych starań było przyjęcie ZSRR do Ligi Narodów. Również Komintern zrezygnował z agresywnej polityki: jego deklarowanym celem było włączenie komunistów na całym świecie do walki z faszyzmem w ramach tzw. Frontów Ludowych, czego przykładem była wojna domowa w Hiszpanii. Kolejna, nagła zmiana polityki zagranicznej nastąpiła w 1939 roku, kiedy Litwinowa zastąpił Wiaczesław Mołotow. Pakt Ribbentrop-Mołotow był planem podziału Europy i wznowienia ścisłej współpracy radziecko-niemieckiej. Realizację tego planu przerwała niespodziewana napaść Niemiec 22 czerwca 1941 roku, w wyniku której ZSRR stał się członkiem antyhitlerowskiej koalicji. Konferencje z sojusznikami w Teheranie, Jałcie i Poczdamie nakreśliły nowy podział Europy, w którym usankcjonowano obecność Armii Czerwonej w strefie wpływów, obejmującej Polskę, Czechosłowację, Węgry, Rumunię i Bułgarię. Ponadto ZSRR objął strefy okupacyjne w Niemczech i Austrii. W roku 1948 doszło do pierwszego poważnego konfliktu z USA (kryzys berliński), a po wybuchu radzieckiej bomby atomowej oraz komunizacji Chin w 1949 potęga ZSRR zaczęła budzić powszechny niepokój na zachodzie. Relacje między ZSRR a USA (określane jako zimna wojna) stały się najważniejszym czynnikiem polityki na świecie. Na relacje te składały się: obustronne dążenie do uzyskania przewagi militarnej, tendencje do rozszerzenia strefy wpływów i zwalczania wpływów drugiej strony w każdym miejscu globu oraz powstrzymywanie się od bezpośredniej konfrontacji oraz użycia broni masowego rażenia. W efekcie w wojnach, w których uczestniczyły USA (wojna koreańska, wojna wietnamska) ZSRR uczestniczył tylko pośrednio, poprzez dostawy sprzętu i pomoc doradców, a interwencje Armii Radzieckiej również wywoływały ograniczoną reakcję USA. W relacjach amerykańsko-radzieckich następowały cykliczne okresy osłabienie napięcia (odprężenie), kiedy zawierano traktaty rozbrojeniowe oraz okresy zaostrzenia kursu. Jednak tylko raz w 1964 roku ZSRR stanął na krawędzi konfliktu zbrojnego z USA (kryzys kubański). Stosunkową niezmienność powojennej polityki zagranicznej ZSRR symbolizował długi okres kierowania radziecką dyplomacją (1957-1985) przez Andrieja Gromyko. Kraje należące do strefy wpływów ZSRR zostały zmuszone do skopiowania ustroju politycznego oraz gospodarczego ZSRR - wprowadzano dyktaturę partii komunistycznej i gospodarkę planową. Margines suwerenności tych krajów był tak niewielki, że strefę wpływów nazywano czasem imperium zewnętrznym ZSRR. Ambasador ZSRR w tych krajach miał często silniejszą pozycję niż nominalny przywódca. Kiedy w tych krajach wybuchały powstania, albo władze zaczynały prowadzić nadmiernie niezależny kurs dochodziło do interwencji Armii Radzieckiej: w NRD w 1953, na Węgrzech w 1956 oraz w Czechosłowacji w 1968. Po okresie stalinowskim państwa te uzyskały większą suwerenność. Również w Polsce w 1981 planowano interwencję (choć zaawansowanie planów jest przedmiotem sporu historyków). Ostatnia interwencja ZSRR, który miał wspomóc komunistyczny zamach stanu w Afganistanie rozpoczęła przegraną wojnę (wojna afgańska). Państwa strefy wpływów ZSRR jednoczył istniejący w latach 1955-1991 wojskowy pakt - Układ Warszawski oraz organizacja współpracy ekonomicznej o nazwie Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej.

Opozycja w ZSRR

Społeczeństwo radzieckie

Klasy społeczne

W wyniku rewolucji październikowej, wojny domowej, obustronnego terroru (na który składał się instytucjonalny terror CzeKa, ale w jeszcze większym stopniu rewolucyjne pogromy ze strony zrewoltowanych żołnierzy), klęski głodu oraz emigracji zasadniczo zmienił się skład społeczny Rosji. Dawni posiadacze ziemscy, przedsiębiorcy, carscy urzędnicy oraz działacze społeczni znikli, natomiast dominującą pozycję zajęli bolszewiccy dowódcy wojskowi, czekiści oraz działacze. Klasa robotnicza była formalnie hegemonem nowego państwa, ale już w kilka dni po rewolucji CzeKa była zmuszona stłumić strajk kolejarzy. Wielu działaczy bolszewickich było autentycznymi robotnikami i władza podejmowała wysiłki w kierunku polepszenia warunków pracy, ale państwo jako główny pracodawca do realizacji swoich celów musiał zwiększać wyzysk. Kolejne cele polityki były realizowane kosztem robotników: NEP spowodował falę bezrobocia, natomiast forsowna industrializacja lat 30. - śrubowanie norm, pogorszenie sytuacji socjalnej (olbrzymie budowy obiektów przemysłowych i skromne - mieszkań dla robotników), kary za naruszenia dyscypliny, utrata prawa do zmiany zakładu pracy. Partycypację we władzy często dotyczyła tylko robotników bedących aktywnymi członkami partii, jeżeli zostali wysunięci przez lokalnych działaczy. Robotników nie ominął również stalinowski terror lat 30. Dopiero rządy Chruszczowa przyniosły polepszenie sytuacji socjalnej: masowe budownictwo i wzrost spożycia (symbolizowały je bezpłatna kiszona kapusta i chleb w pracowniczych stołówkach). Mimo to poprawa była za mało satysfakcjonująca i stale dochodziło do dzikich strajków. Polityka wobec chłopów w latach 20. według znanej formuły Lenina miała polegać na zwalczaniu zamożnych chłopów (kułaków), pozyskiwanie średniozamożnych (średniaków) i opieranie się na najbiedniejszych (biedniakach). Preferencje dla tych ostatnich, a także zwalczanie cerkwi wywoływały jednak ciągłe napięcia. Koniec lat 20. przyniósł krach dotychczasowej polityki, który próbowano rozwiązać przez politykę kolektywizacji. Z chłopów przymusem uczyniono spółdzielców (kołchoźników), ale produkcja była niska, a zarządzanie niekompetentne, co zmusiło w końcu do utworzenia tzw. działek przyzagrodowych. Dopiero w latach 70. zdecydowano się na wydanie kołchoźnikom paszportów, umożliwiających im swobodne podróżowanie (w efekcie wieś wyludniła się). Inteligencja była w większości nastawiona antybolszewicko i była równie wrogo i pogardliwie traktowana przez nowe władze. Uważani byli w latach 20. za część burżuazji, niezbędną tylko do czasu wykształcenia nowej, ludowej inteligencji. Nie mieli wielu podstawowych praw: np. nie mogli posyłać dzieci na studia. Sytuację zmienił program industrializacji, do realizacji którego profesjonaliści stali się niezbędni. Profesor, inżynier i lekarz stali się pozytywnymi bohaterami propagandy, ich zarobki zostały podniesione. Duża część inteligencji poczęła utożsamiać się z państwem i brała udział w jego przedsięwzięciach. Znaczna część jednak sympatyzowała z dysydentami. System radziecki stworzył nową elitę - nomenklaturę, obejmującą osoby na stanowiskach wymagających rekomendacji partyjnej. Nomenklatura dzieliła się na centralną (rekomendacja należała do kompetencji KC), republikańską, obwodową etc. Aparat partyjny i nomenklatura po terrorze lat 30. zmieniła się w kastę w pewnym stopniu dziedziczną, uprzywilejowaną materialnie (specjalne zaopatrzenie, tzw. sklepy za żółtymi firankami; sanatoria) oraz społecznie. Od początku spodziewano się lub obawiano dążenia kadry kierowniczej do zamienienia swojego statusu społecznego na własność (uwłaszczenie nomenklatury) i wydaje się, że dążenie to odegrało znaczną rolę w kryzysie i transformacji ustrojowej, która doprowadziła do upadku ZSRR.

Narodowości

W rewolucji październikowej brali udział przedstawiciele wszystkich narodów dawnego Imperium Rosyjskiego. Nieproporcjonalnie duży udział mniejszości narodowych można tłumaczyć dyskryminacją w czasach carskich. Lenin nie ufał Rosjanom, wolał opierać się na Łotyszach (z których złożona była jego gwardia przyboczna), Żydach, Gruzinach, albo Polakach. Sam zresztą jako delegat na zjazd partyjny demonstracyjnie w rubryce narodowość wpisał: "bez narodowości". Taka polityka spowodowała dość duży udział przedstawicieli mniejszości we władzach, w CzeKa, w nowym aparacie państwowym i nomenklaturze. W obszarach, w których dominowały mniejszości narodowe prowadzono politykę korienizacji, tzn. wprowadzania języków narodowych do szkół i urzędów w miejsce rosyjskiego. M.in. utworzono dwie polskie autonomie: Marchlewszczyznę i Dzierżyńszczyznę. Polityka ta uległa zmianie w latach 30. w obliczu planów wojennych. Stalin nawiązując do tradycji carów polecił przywrócić część rosyjskiej tradycji w wojskowości, kulturze i życiu społecznym. Akcja ta osiągnęła kulminację w latach 40. jako kampania antykosmopolityczna: skierowana w pierwszym rzędzie przeciwko Żydom, ale także obejmująca wynajdywanie rzekomego pierwszeństwa i wyższości Rosjan w różnych dziedzinach nauki i kultury. Rozpoczęto także preferowanie szkolnictwa rosyjskojęzycznego i rusyfikację. W okresie kolektywizacji okazało się, że chłopi niektórych narodowości stawiali większy opór niż rosyjscy. Wywołało to odwet ze strony władz: głód na Ukrainie miał charakter eksterminacji, wielu działaczy partyjnych stracono pod zarzutem burżuazyjnego nacjonalizmu, rozstrzelano lub zastraszono wielu ukraińskich artystów. Również Polacy stali się obiektem prześladowań: wielu zesłano, polskie okręgi autonomiczne, gazety i szkoły zamknięto. Prześladowanie całych narodów stało się ważnym elementem polityki wewnętrznej w latach II wojny światowej. W całości aresztowano i zesłano narody, które zdaniem władz wykazywały się niedostatecznie lojalną postawą: Niemców nadwołżańskich, Tatarów krymskich, Czeczenów, Inguszy i innych. Zdziesiątkowano świeżo przyjętych w skład ZSRR Estończyków, Łotyszy i Litwinów, a także Polaków na ziemiach przyłączonych do ZSRR w 1939.

Kultura

Początkowo z nowym państwem utożsamiali się zarówno artyści awangardowi (futuryzm, konstruktywizm, abstrakcjonizm), którzy byli przekonani, że rewolucja w sztuce jest związana z rewolucją społeczną, jak i twórcy o przekonaniach komunistycznych, preferujących tradycyjne formy (określający się jako "proletariaccy"). Na początku lat 30. władze potępiły zbyt daleko idące poszukiwania jako formalizm i określiły preferowany wzorzec jako realizm socjalistyczny (według formuły socjalistyczna w treści, ludowa w formie). Utworzono wtedy oficjalne związki pisarzy, kompozytorów, architektów itp., zrzeszające uznanych artystów - partyjnych oraz tolerowanych poputczików. Artyści, których prace miały wydźwięk niezgodny z państwową ideologią, albo krytykujących władze pozbawiano możliwości tworzenia.

Gospodarka planowa w ZSRR

W ZSRR powstał na początku lat 30. unikalny system gospodarowania, którego teoretyczną podstawą była idea Marksa o zarządzaniu gospodarką "jak jedną fabryką" bez udziału rynku. W systemie tym przedsiębiorstwa (państwowe lub spółdzielcze) były ubezwłasnowolnione i zarządzane z centrum. Pieniądz nie został całkowicie wyeliminowany, ale odgrywał drugorzędną rolę. Kierunki polityki gospodarczej wyznaczały władze centralne, preferując wydatki wojskowe, prestiżowe projekty (m.in. program kosmiczny) oraz przemysł środków produkcji; minimalizowano natomiast wydatki na konsumpcję. System określano jako "gospodarkę planową" lub "nakazowo-rozdzielczą", to znaczy gospodarka miała działać według całościowego planu, który wyznaczał poszczególnym przedsiębiorstwo zadania i przydzielał środki na ich realizację. Głównym narzędziem był plan roczny (plany pięcioletnie piatiletki miały głównie orientacyjno-prognostyczny charakter). Sporządzenie planu realizował Państwowy Komitet Planowania Gospłan, a jego rozwinięcia dokonywały branżowe ministerstwa (w latach 1957-1965 lokalne rady gospodarcze tzw. sownarchozy). System ten jednak był od początku nieefektywny, a w miarę komplikowania się więzi gospodarczych i powiększania asortymentu produkcji zdolność do zbudowania spójnego i optymalnego planu stawała się coraz mniejsza. Narastające problemy i niepowodzenie reform spowodało dekompozycję całego systemu, która w latach 80. przybrała formę permanentnego kryzysu.

Historia

Utworzenie ZSRR

Rewolucja październikowa 1917 roku przeprowadzona przez bolszewików spowodowała ustrojową i terytorialną dezintegrację Rosji. Niepodległość ogłosiły kraje, których terytorium częściowo lub całkowicie wchodziło w skład tego państwa do I wojny światowej, w tym: Polska, Finlandia, Ukraina, Gruzja, Armenia, Azerbejdżan. Bolszewicy uznając formalnie zasadę "samostanowienia narodów" dążyli do światowej rewolucji i wkrótce zaczęli instalować i wspierać w tych państwach lokalne partie komunistyczne. Poparcie to najczęściej sprowadzało się do interwencji Armii Czerwonej. Na zajętych obszarach proklamowano "władzę radziecką", sprawowaną formalnie przez robotników i chłopów - faktycznie przez partyjnych "komisarzy", konfiskowano zakłady przemysłowe i nieruchomości, a chłopom zabierano "nadwyżki" żywności. Zaprowadzano także terror (CzeKa) wobec przeciwników politycznych i przedstawicieli "klas posiadających": ziemian, przedsiębiorców, zamożnych chłopów. Proklamowano kilka "republik" o takim ustroju, z których większość wkrótce upadła. Największa z tych republik nosiła od 1917 roku (do 1991) nazwę Rosyjska Socjalistyczna Federacyjna Republika Radziecka - RSFSR. W tym samym roku powstała republika ukraińska, a w 1919 - białoruska. W latach 1920-1921 bolszewicy zajęli Azerbejdżan, Armenię i Gruzję i powołali na tym obszarze Zakaukaską Federacyjną Socjalistyczną Republikę Radziecką. ---- Początkowo bolszewicy sądzili, że rewolucja rosyjska jest tylko wstępem do rewolucji światowej. Po stłumieniu ruchów rewolucyjnych (którym udało się przejściowo, zwłaszcza na Węgrzech i częściowo w Niemczech przejąć władzę), nieudanej wyprawie na Zachód (wojna polsko-bolszewicka) oraz załamania gospodarki rosyjskiej wskutek eksperymentów tak zwanego komunizmu wojennego a także zniszczeń wojennych bolszewicy zostali zmuszeni do zmiany kursu. W 1921 wprowadzono w życie nową gospodarkę rynkową (tak zwany NEP - Nowa Polityka Ekonomiczna), ograniczono terror, zachowując jednak zasadę dyktatury partii (zwanej dyktaturą proletariatu). Jednocześnie postanowiono dokonać umocnienia państwowości. Lenin wymógł przekształcenie czterech republik radzieckich: Ukrainy, Białorusi, Rosji i Federacji Zakaukaskiej w konfederację, występując przeciwko planowi Stalina włączenia pozostałych republik do RSFSR jako republik autonomicznych. Związek republik powołano do życia 30 grudnia 1922. Pierwszym szefem rządu ZSRR został Lenin, a funkcje nominalnej głowy państwa sprawować mieli rotacyjnie przedstawiciele wszystkich republik.

Stalinowski ZSRR

Choroba i śmierć (21 stycznia 1924) niekwestiowanego przywódcy partii - Lenina spowodowały zaciętą walkę o władzę w partii. Najbliżsi współpracownicy Lenina - Grigorij Zinowiew i Lew Kamieniew w sojuszu z Józefem Stalinem usunęli uważanego za drugą osobę w partii i następcę wodza - organizatora i głównodowodzącego Armii Czerwonej Lwa Trockiego. Następnie Stalin zawarł sojusz ze zwolennikami rozszerzania gospodarki rynkowej oraz pewnej liberalizacji politycznej - ideologiem NEPu Nikołajem Bucharinem, szefem rządu Aleksiejem Rykowem i przywódcą związków zawodowych Michaiłem Tomskim. Sojusz ten przetrwa do "roku wielkiego przełomu" - 1929, w którym zapada decyzja o zasadniczej zmianie polityki. Zmianę tę wymusiły z jednej strony stagnacja ekonomiczna, powszechna krytyka "biurokratyzacji" partii oraz nierówności społecznych. Z drugiej strony Stalin i jego zwolennicy w aparacie postanowili rozprawić się z opozycją i dokończyć budowę państwa totalitarnego. Po eliminacji przeciwników w toku czystek w partii, armii i administracji Stalin przejął władzę dyktatorską, zgodnie z przewidywaniami Trockiego. Najważniejszym posunięciem władz była kolektywizacja rolnictwa - przymusowe połączenie gospodarstw chłopskich w quasi-spółdzielcze przedsiębiorstwa (kołchozy). Spowodowało to klęskę głodu oraz załamanie produkcji rolnej (z powodu uwięzienia wielu opornych chłopów, chronicznego niedofinansowania państwowego rolnictwa oraz braku motywacji chłopów do pracy), ale poprzez terror i zajadłą propagandę demonizującą bogatych chłopów - tzw. kułaków - fakt ten spotkał się ze słabą reakcją ludności miejskiej oraz był niedoceniany przez międzynarodową opinię publiczną. Drugą kampanią było forsowne uprzemysłowienie w ramach państwowych planów pięcioletnich. Motorem uprzemysłowienia był sterowany za pośrednictwem propagandy entuzjazm (wyścig pracy, ruch stachanowski), obawa przed uznaniem za "szkodnika" albo "bumelanta" i uwięzieniem (GUŁAG) oraz napływ wywłaszczonych chłopów, zapewniających tanią siłę roboczą. W efekcie pierwsze pięciolatki przyniosły zbudowanie wielu obiektów przemysłowych i rozwój gospodarczy. Poziom życia pozostał jednak niski, ponieważ gospodarka pozostała nieefektywna i marnotrawna, a głównym kierunkiem uprzemysłowienia była budowa przemysłu zbrojeniowego i gałęzi o znaczeniu militarnym (górnictwo, hutnictwo, energetyka, budowa maszyn). W wyniku kolektywizacji oraz masowego terroru ZSRR stał się państwem totalitarnym. Proces ten ukoronował XVII zjazd partii bolszewików, w którym wszyscy mówcy wychwalali Stalina i politykę władz. Jednak władca postanowił usunąć także potencjalną opozycję, do czego pretekstu dostarczyło zabójstwo popularnego działacza - Siergieja Kirowa (popełnione najprowdopodobniej na rozkaz samego Stalina). Aresztowano i rozstrzelano prawie wszystkich byłych opozycjonistów, następnie zaś represjami objęto posłusznych zwolenników Stalina, którym przypisywano rzekome szpiegostwo i sabotaż. Zapanował powszechny strach, podsycany propagandowymi relacjami o procesach pokazowych oraz wezwaniami do "czujności" i denuncjacji (bohaterem stał się donosiciel na ojca-kułaka Pawlik Morozow). Represje, których kulminacja nastąpiła w 1937 (Wielka Czystka) doprowadziły do częściowej eksterminacji tzw. starych bolszewików - działaczy z czasów rewolucji, korpusu dowódczego Armii Czerwonej (rozstrzelano 35 z 80 tys. oficerów), a także pracowników NKWD (jako szkodników rozstrzelano za czasów komisarza Nikołaja Jeżowa protegowanych poprzednika - Genricha Jagody, a za czasów Berii - protegowanych Jeżowa). Wzmożony terror Stalin tłumaczył tezą o "zaostrzaniu się walki klasowej wraz z postępami w budowie socjalizmu". Postępy owe ukoronowało przyjęcie 25 listopada 1936 tzw. "stalinowskiej Konstytucji ZSRR". Na jej mocy z RSFSR wyodrębniono republiki radzieckie: Kazachską i Kirgiską, a Zakaukazką SFSR podzielono na Azerbejdżańską SRR, Gruzińską SRR i Armeńską SRR (1936). Republiki Turkmeńska, Uzbecka i Tadżycka powstały już w latach dwudziestych (1925-1929). Decyzje te miały jednak małe znaczenie ze względu na ciągłe ograniczanie niezależności ich władz. ZSRR po okresie ożywionej współpracy z Niemcami w latach 20. stopniowo reorientował swoją politykę zagraniczną na państwa dawnej ententy. ZSRR zawarł traktaty o nieagresji z Francją i Polską (w 1932), nawiązał stosunki dyplomatyczne z USA (w 1933 roku), Czechosłowacją, Rumunią i Bułgarią oraz został przyjęty do Ligi Narodów w 1934. ZSRR poprzez Komintern wspierał zaangażowanie komunistów na świecie we wspólną walkę z faszyzmem w ramach tzw. Frontu Ludowego i zbrojnie wspierał republikanów w Hiszpanii (wojna domowa w Hiszpanii) 1936-1939. Nieoczekiwaną woltę wykonała radziecka dyplomacja 23 sierpnia 1939, kiedy został podpisany pakt Ribbentrop-Mołotow. W zgodzie z jego postanowieniami Armia Czerwona 17 września przekroczyła granicę z Polską i zajęła znaczną część terytorium. Na zajętych obszarach przeprowadzono fikcyjne wybory i obwieszczono o wcieleniu tych ziem do republik: białoruskiej i ukraińskiej. Pod presją siły i w zgodzie z traktatem Ribbentrop-Mołotow wymuszono także wejście (w 1940) Armii Czerwonej do Litwy, Łotwy i Estonii i w tych krajach proklamowano republiki radzieckie, które "przystąpiły" do ZSRR. Również Rumunia została zmuszona do zwrotu Besarabii - na tym terytorium powstała Mołdawska SRR. Tylko próba zajęcia Finlandii (tzw. wojna zimowa) nie powiodła się wskutek zaciętego oporu wojsk fińskich. 22 czerwca 1941 wojska niemieckie, być może uprzedzając planowany atak radziecki, rozpoczęły realizację Planu "Barbarossa" - wojny błyskawicznej w ZSRR. Zdemoralizowane przez represje i słabo wyszkolone do obrony oddziały stawiały słaby opór i wkrótce wojska niemieckie znalazły się na przedpolach Moskwy. Nie udało się jednak Niemcom ani zająć stolicy, ani sparaliżować gospodarki, a przewaga demograficzna i patriotyzm Rosjan sprawił, że w 1943 roku (bitwa pod Stalingradem) Armia Czerwona osiągnęła strategiczną przewagę i zmusiła Niemców nie tylko do wycofania się z terytorium ZSRR, ale także z Rumunii, Bułgarii, Węgier, Polski, znacznej części Czechosłowacji, Austrii i Niemiec. Konferencje Stalina z zachodnimi sojusznikami w Teheranie, Jałcie i Poczdamie stały się podstawą powojennego ładu międzynarodowego. Po zakończeniu wojny w ZSRR nie zmieniono systemu politycznego ani gospodarczego. Przywrócono przedwojenny terror: masowe deportacje objęły narody oskarżone o kolaborację: Tatarów krymskich, Czeczeńców, Niemców nadwołżańskich. W przeddzień śmierci Stalina przygotowywano także czystkę antyżydowską. Wysiłki władz skoncentrowały się na uzyskaniu militarnej przewagi nad państwami zachodnimi, co doprowadziło do tzw. zimnej wojny. ZSRR zbudował własną bombę atomową (z pomocą szpiegów) i termojądrową (samodzielnie). Jednocześnie trwała budowa systemów komunistycznych w krajach podporządkowanych ZSRR. W krajach tych polityka została podporządkowana interesom ZSRR, a system gospodarczy i polityczny oraz terror i propaganda zostały skopiowane według wzorców radzieckich.

ZSRR 1953-85

Śmierć Stalina 5 marca 1953 zapoczątkowała okres zaciętej walki o władze. Najbardziej liberalny program polityczny zaproponował paradoksalnie szef MVD Ławrientij Beria: z jego inicjatywy ogłoszono amnestię, wstrzymano druk dzieł Stalina, rozpoczęto odprężenie w stosunkach międzynarodowych (negocjacje pokojowe w wojnie koreańskiej, przywrócenie stosunków z Jugosławią, obiecywano decentralizację i liberalizację gospodarczą. Jego obalenie (czerwiec 1953) i rozstrzelanie zostało jednak przyjęte powszechnie jako krok w stronę destalinizacji, gdyż kojarzył się ze stalinowskimi represjami. Stopniowo umacniała się pozycja nowego pierwszego sekretarza KC KPZR Nikity Chruszczowa, który pozbył się w 1955 roku potężnego premiera Gieorgija Malenkowa, a w 1957 udaremnił próbę obalenia jego władzy przez "starą gwardię" stalinowców. Chruszczow oparł się na aparacie partyjnym, jednocześnie próbując przeprowadzić destalinizację: w 1956 na zjeździe partii wygłosił sławny referat, wyliczający zbrodnie i pomyłki Stalina. Destalinizację ograniczały jednak ważne okoliczności: po pierwsze współwinnym zbrodni był sam Chruszczow i wielu popierających go działaczy; po drugie - czasy stalinowskie uformowały mentalność milionów obywateli ZSRR; po trzecie - w interesie aparatu partyjnego było utrzymanie ukształtowanego w czasach Stalina modelu politycznego i gospodarczego. Polityka Chruszczowa była pełna sprzeczności. Z jednej strony zniósł masowy terror, przywrócił podstawowe prawa pracownicze i podstawy praworządności (nowy kodeks karny), unikał zamykania dysydentów i dopuścił do publikacji dzieła Sołżenicyna, z drugiej strony walczył ze sztuką abstrakcyjną, wzmógł prześladowania cerkwi i nakazał strzelać do demonstujących robotników w Nowoczerkassku w 1962. W polityce zagranicznej z jednej strony pogodził się z niezależnością Jugosławii i mniejszym obciążeniem państw satelickich, głosił hasła rozbrojenia i "współistnienia" dwóch systemów - z drugiej brutalnie stłumił powstanie na Węgrzech w 1956 roku, sprowokował kryzys kubański. Chruszczow doprowadził w 1961 roku do uchwalenia nowego programu Partii, obiecując zbudowanie komunizmu w ciągu 20 lat. Utrzymanie wydatków zbrojeniowych oraz utrzymująca się nieefektywność gospodarki planowej powodowały niski poziom życia i malejącą popularność przywódcy. Rządy Chruszczowa zakończył spisek najbliższych współpracowników, który pozbawił go władzy 14 października 1964 roku. Na czele nowej ekipy stanął Leonid Breżniew, a stanowisko premiera objął Aleksiej Kosygin. Ekipa Breżniewa doszła do władzy na fali sprzeciwu aparatu partyjnego wobec eksperymentów poprzedniej ekipy i udało jej się ustabilizować system polityczny i gospodarczy tak skutecznie, że lata 1964-1985 uzyskały miano "epoki zastoju". Konserwację systemu umożliwiły trzy czynniki: skuteczna walka z ruchem dysydenckim, prowadzona przez KGB pod sprężystym kierownictwem Jurija Andropowa, równowaga w wyścigu zbrojeń z USA, zmuszający Zachód do ustępstw oraz wysokie ceny eksportowych towarów (zwłaszcza ropy naftowej), które pozwoliły odroczyć kryzys gospodarczy (m.in. poprzez import zboża). Następcy Breżniewa - Jurij Andropow rządzący od 11 listopada 1982 do 9 lutego 1984 oraz Konstantin Czernienko sprawujący władzę od 13 lutego 1984 do 10 marca 1985 kontynuowali w zasadzie politykę Breżniewa. Najważniejszymi wydarzeniami lat 1980-1985 były zgony całej generacji polityków, do których obok trzech kolejnych sekretarzy generalnych należał także premier Kosygin, główny ideolog Michaił Susłow oraz wpływowy lider kompleksu wojenno-przemysłowego Dymitr Ustinow.

"Przebudowa" i rozpad

Michaił Gorbaczow, który objął władzę w 1985 roku stanął w obliczu narastającego kryzysu gospodarczego, toczącej się bez szans na zwycięstwo wojny afgańskiej, przegranego wyścigu zbrojeń (tzw. wojny gwiezdne) oraz korupcji władzy. Jego celem były kardynalne reformy, które umocniłyby system polityczny ZSRR pod hasłami ustrojowej przebudowy (pierestrojka, "перестройка"), przyspieszenia ("ускорение") rozwoju gospodarczego oraz jawności ("гласность") życia społecznego. Jego wysiłki jednak zakończyły się fiaskiem i nie tylko nie umocniły, ale raczej przyspieszyły upadek totalitarnego państwa. Szczególnie niekonsekwentny charakter miały reformy ustrojowe, które miały doprowadzić do "demokratyzacji" społeczeństwa, ale bez naruszenia "kierowniczej roli" KPZR. W ekipie Gorbaczowa znaleźli się zarówno przedstawiciele "reformatorów" o poglądach demokratycznych (ich przywódcami byli nowy sekretarz KC KPZR ds. ideologii Aleksandr N. Jakowlew nazywany "ojcem pierestrojki", minister spraw zagranicznych Eduard Szewardnadze i popularny sekretarz obwodu swierdłowskiego, potem Moskwy Borys Jelcyn), jak i przeciwnicy daleko idących zmian, których przywódcą był sekretarz KC KPZR ds. organizacyjnych Jegor Ligaczow. Wskutek polaryzacji poglądów w partii oraz coraz mniejszej popularności społecznej autorytet Gorbaczowa stale malał. Najważniejsze realne znaczenie miało uwolnienie więźniów politycznych (w tym Andrieja Sacharowa) oraz "jawność", tj. ograniczenie cenzury i liberalizacja polityki kulturalnej, która nieuchronnie prowadziła do pluralizmu politycznego. Także ograniczone reformy gospodarcze (kierowane przez premiera Nikołaja Ryżkowa) nie zahamowały narastającego kryzysu. Znaczne sukcesy Gorbaczow odniósł w dyplomacji, zwłaszcza w negocjacjach rozbrojeniowych z USA. Od 1988 "odgórna rewolucja" zaczyna rozwijać się według własnych praw. Ujawniły się tłumione dotąd konflikty narodowościowe, których najkrwawszym przejawem był pogrom Ormian w Sumgaicie 28 lutego tego roku. Wkrótce w większości republik powstały tzw. fronty ludowe, domagające się uwzględnienia praw narodowych. Jako pierwszy niepodległość ogłosił parlament litewski 11 marca 1990 (co sprowokowało interwencję Armii Radzieckiej). 29 maja 1990 prezydentem republiki rosyjskiej zostaje Borys Jelcyn. Gorbaczowa, usiłującego zachować ZSRR poprzez negocjowanie nowego traktatu związkowego tzw. nowo-ogariowskiego, który miał zamienić leninowski z 1922 roku, opuszczają zwolennicy reform (Jelcyn, Szewardnadze), natomiast od grudnia 1990 otaczają ich przeciwnicy (szef KGB Władimir Kriuczkow, szef MSW Borys Pugo, premier Walentin Pawłow i wiceprezydent ZSRR Giennadij Janajew - którzy 19 sierpnia 1991 dokonują nieudanego zamachu stanu. Zamachowcy aresztują przebywającego na Krymie Gorbaczowa i ogłaszają o wprowadzeniu stanu wyjątkowego oraz przejęciu władzy w państwie przez Janajewa. Próba zdobycia siedziby władz rosyjskich kończy się jednak niepowodzeniem, gdy przez budynkiem gromadzą się tłumy mieszkańców Moskwy, do których przemawia Jelcyn. Spiskowcy niepewni poparcia żołnierzy nie decydują się na użycie siły i po trzech dniach oddają władzę Gorbaczowowi. Głównym wygranym puczu jest jednak Borys Jelcyn, na którego wniosek 29 sierpnia parlament rosyjski zakazuje działalności KPZR i konfiskuje jej majątek. 6 września rząd rosyjski uznaje niepodległość Litwy, Łotwy i Estonii, a 8 grudnia przywódcy pozostałych republik ZSRR podpisują umowy białowieskie o likwidacji ZSRR i utworzeniu Wspólnoty Niepodległych Państw. 25 grudnia 1991 podaje się do dymisji całkowicie już pozbawiony władzy prezydent ZSRR - Michaił Gorbaczow, i akt ten ostatecznie kończy istnienie prawie 70-letniego państwa. ---- Przywódcy Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (KPZR) - faktyczni przywódcy państwa:
- 1903-1924: Włodzimierz Lenin - założyciel i niekwestionowany przywódca partii bolszewików do swojej śmierci
- 1924-1953: Józef Stalin - sekretarz generalny KC RKP(b) od 1922 (następnie KC WKP(b) od 1925 i KC KPZR od 1952)
- 1953-1964: Nikita Chruszczow - pierwszy sekretarz KC KPZR
- 1964-1982: Leonid Breżniew - pierwszy sekretarz KC KPZR, od 1966 sekretarz generalny KC KPZR
- 1982-1984: Jurij Andropow - sekretarz generalny KC KPZR
- 1984-1985: Konstantin Czernienko - sekretarz generalny KC KPZR
- 1985-1991: Michaił Gorbaczow - sekretarz generalny KC KPZR Inne ważne postacie w historii Związku Radzieckiego:
- Ławrientij Beria
- Nikołaj Bucharin
- Feliks Dzierżyński
- Lew Kamieniew
- Feliks Kon
- Aleksiej Kosygin
- Julian Marchlewski
- Wiaczesław Mołotow
- Aleksiej Rykow
- Michaił Susłow
- Lew Trocki
- Michaił Tuchaczewski
- Andriej Wyszynski
- Grigorij Zinowiew

Zobacz też

- Prezydenci ZSRR
- Premierzy ZSRR
- radzieckie miejsca odosobnienia
-

Jakowlew

Jakowlew - popularna nazwa radzieckich i rosyjskich samolotów konstrukcji Aleksandra Jakowlewa lub biura konstrukcyjnego Jakowlewa. Samoloty produkowane seryjnie noszą oznaczenie Jak z numerem. Wybrane typy samolotów do 1945:
- Jak-1 - myśliwski
- Jak-3 - myśliwski
- Jak-4 - bombowy
- Jak-7 - myśliwski
- Jak-9 - myśliwski Wybrane typy samolotów po 1945:
- Jak-11
- Jak-12
- Jak-17
- Jak-18 - szkolno-treningowy
- Jak-23
- Jak-24 - dwuwirnikowy śmigłowiec transportowy
- Jak-25
- Jak-28 - bombowiec naddźwiękowy
- Jak-36 - morski samolot pionowego startu i lądowania
- Jak-40 - odrzutowiec pasażerski
- Jak-42 - odrzutowiec pasażerski
- Jak-52 - samolot szkolny Zobacz też: Lista wytwórni lotniczych

Linki zewnętrzne:

- [http://www.luftfahrtmuseum.com/htmd/dth/jakovlev.htm muzeum lotnictwa] (niem.)
- [http://www.aviation.ru/Yak/] (ros.) kategoria:Wytwórnie lotnicze

II wojna światowa

]] II wojna światowa - największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający między 1 września 1939 r., a 2 września 1945 r. (w Europie trwał do 8 maja 1945 r.), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, część Azji, północną Afrykę i oceany: Atlantyk i Pacyfik, a także Ocean Indyjski. Poza prawie wszystkimi państwami europejskimi, brały w niej udział główne państwa Ameryki Północnej i Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci). Zapowiedziami nadchodzącego konfliktu był atak faszystowskich Włoch na Abisynię (wojna włosko-abisyńska 1935-1936), hiszpańska wojna domowa oraz wojna japońsko-chińska 1938 r., rozbiór Czechosłowacji (październik 1938 r.) II wojnę światową poprzedziły też takie agresywne zachowania ze strony III Rzeszy, jak: zajęcie Nadrenii w 1936 r., Anschluss Austrii (marzec 1938 r. – marzec 1939 r.) oraz aneksja Kłajpedy. Ze strony Włoch przykładem złamania prawa międzynarodowego było zajęcie Albanii na wiosnę 1939 r.

Europa

Wojna obronna Polski

::::Dokładniejszy opis działań znajduje się w osobnym artykule. Wojna wybuchła 1 września 1939 po ataku hitlerowskich Niemiec w porozumieniu ze Związkiem Radzieckim na Polskę. Pierwszy etap wojny, nazywany wojną obronną Polski lub tradycyjnie w piśmiennictwie "kampanią wrześniową", rozpoczęło wejście wojsk niemieckich na terytorium Wolnego Miasta Gdańska (choć w istocie jako pierwsze miasto w Polsce zbombardowano Wieluń). W chwili wybuchu wojny Polska miała układ sojuszniczy z Francją z 1921, układ sojuszniczy z Wielka Brytanią z 25 sierpnia 1939 r. oraz sojusz z Rumunią obowiązujący jednak tylko w przypadku ataku ze strony ZSRR. Niemcy były powiązane paktem antykominternowskim z Japonią i Włochami, tzw. paktem stalowym z Włochami oraz układem z ZSRR (pakt Ribbentrop-Mołotow) z 23 sierpnia 1939 r., który de facto dzielił Europę Środkową na strefy wpływów obu państw i dawał Niemcom wolną rękę w wojnie z Polską. Wojna stała się wojną światową z chwilą wypowiedzenia wojny Niemcom przez Wielką Brytanię i Francję 3 września 1939 r. Wraz z Wielką Brytanią w stanie wojny znalazły się państwa Wspólnoty Brytyjskiej: Australia, Nowa Zelandia, Indie i Kanada. Oficjalnie po stronie Niemiec do wojny nie przyłączyły się na tym etapie jednak ani Włochy, ani Japonia. Podobnie postąpiły nastawione prohitlerowsko Węgry i Rumunia. Jednocześnie z Niemcami ruszyła na Polskę słowacka Armia Polowa Bernolak. Przebieg wojny obronnej przyniósł Polsce klęskę. 17 września do wojny włączył się ZSRR, zajmując wschodnie terytorium II Rzeczpospolitej, w myśl układu Ribbentrop-Mołotow. Atak ten złamał polsko-sowiecki pakt o nieagresji, który miał obowiązywać do 1945 r., jednak nie wywołał ze strony rządu polskiego ani wypowiedzenia wojny, ani nawet zerwania stosunków dyplomatycznych. Armia Czerwona nie napotkała znaczącego oporu poza oddziałami Korpusu Ochrony Pogranicza. Tego samego dnia rząd polski ewakuował się na terytorium Rumunii, skąd po jego internowaniu prezydent Ignacy Mościcki wydał dekret o przekazaniu władzy Władysławowi Raczkiewiczowi, co zapoczątkowało działalność Polskiego Rządu na Uchodźstwie.

Dziwna wojna

Tymczasem na Zachodzie toczyła się tzw. dziwna wojna, alianci nie podejmowali bowiem działań zaczepnych. Na posiedzeniu Rady Najwyższej Sprzymierzonych w Abbeville 12 września 1939 Francja i Wielka Brytania postanowiły, że nie udzielą Polsce pomocy. Granica radziecko-niemiecka ustabilizowała się zgodnie z tzw. II układem Ribbentrop-Mołotow z 28 września 1939. Dokonano jednak pewnej modyfikacji: ZSRR zgodził się na odstąpienie Niemcom Lubelszczyzny w zamian za Litwę. Wileńszczyzna została przekazana Litwie 10 października w zamian za zgodę na stacjonowanie garnizonów radzieckich na jej terytorium. Podobne układy wymuszono 29 września i 5 października na Estonii i Łotwie. Przez blisko rok kraje te cieszyły się jeszcze pozorami niepodległości. Od 30 listopada 1939 do 12 marca 1940 toczyła się wojna zimowa 1939-1940 pomiędzy ZSRR a Finlandią. Nie przyniosła ona klęski Finom, była za to kompromitacją Armii Czerwonej. Finlandia obroniła swą niepodległość, choć straciła sporo żołnierzy i strategiczne umocnienia graniczne. Doszło też do powołania marionetkowej Fińskiej Republiki Radzieckiej z siedzibą w Pietrozawodsku.

Inwazja na Skandynawię

9 kwietnia 1940 Niemcy zaatakowały Danię i Norwegię. Dania nie była w stanie stawiać jakiegokolwiek oporu i podporządkowała się Niemcom, broniła się natomiast Norwegia. Pomimo opanowania najważniejszych miast słaba 50 tys. armia norweska nadal tworzyła ogniska oporu w głębi kraju. Król Haakon VII wraz z rządem ewakuowali się do Wielkiej Brytanii. Wysadzono desant sił angielsko-francuskich w rejonie Andelsnes i Namsos. Po zaciętych walkach z udziałem polskiej Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich opanowano Narwik. Alianci wycofali się jednak z Norwegii w obliczu ataku III Rzeszy na inne państwa Europy. W Norwegii powołano kolaboracyjny rząd, którego premierem został Vidkun Quisling.

Atak Niemiec na Francję (Fall Gelb)

Vidkun Quisling]] 10 maja 1940 r. Niemcy zaatakowali Holandię, Belgię i Luksemburg. Opanowanie przez spadochroniarzy mostów i lotnisk holenderskich pozwoliło armii niemieckiej na opanowanie tego kraju w ciągu sześciu dni. 12 maja Niemcy przerwali front francuski w rejonie Sedanu i ruszyli na zachód, następnego dnia dotarli do kanału La Manche. Lewe skrzydło wojsk alianckich zostało odcięte. 28 maja armia belgijska skapitulowała. Od 26 maja do 4 czerwca w rejonie Dunkierki odbywała się ewakuacja wojsk brytyjskich. Plaże pozostawiono wypełnione sprzętem, ale ludzi zdołano wywieźć na Wyspy Brytyjskie. 10 czerwca Włochy wypowiedziały wojnę Francji, co zresztą nie miało znaczenia. W cztery dni później Niemcy wkroczyli do Paryża. 16 czerwca premierem Francji został marszałek Philippe Pétain, który następnego dnia poprosił Berlin o zawieszenie broni. Dzień później BBC nadało odezwę gen. Charles'a de Gaulle'a wzywającą do dalszej walki. Zapoczątkowało to działalność Komitetu Wolnej Francji. 22 czerwca pod Compiègne, w tej samej salonce kolejowej, w której podpisano rozejm kończący I wojnę światową, Francuzi sygnowali zawieszenie broni. Północna Francja wraz z Paryżem dostała się pod okupację niemiecką, Alzację i Lotaryngię przyłączono do III Rzeszy, południowa zaś część stała się kolaborującym z Niemcami "Państwem Francuskim" ze 100 tys. armią i rządem Petaina-Lavala ulokowanym w słynnym kurorcie Vichy. Istniał on do 1942, kiedy to całe terytorium zaanektowane zostało przez Niemców (w związku z desantem amerykańskim w Afryce Północnej). Klęskę Francji wykorzystał ZSRR do zajęcia państw bałtyckich. Związek Radziecki wprowadził w czerwcu 1940 na ich teren znaczne wojska i wymusił rekonstrukcje rządów, obsadziwszy je swoimi ludźmi. W ciągu miesiąca Litwa, Łotwa i Estonia ogłoszone zostały Socjalistycznymi Republikami Radzieckimi, a od 3 do 6 sierpnia przystąpiły do ZSRR. Stalin wystosował również ultimatum do rządu rumuńskiego żądając oddania Besarabii oraz Północnej Bukowiny. Rumunia się ugięła, a wkrótce oddała również pod naciskiem niemieckim Węgrom część Siedmiogrodu (tzw. II arbitraż wiedeński). Latem 1940 Moskwa wysunęła wobec Finlandii upokarzające żądania ekonomiczne – Helsinki je wypełniły, bojąc się utraty niepodległości, równocześnie jednak zacieśniły stosunki z Niemcami, co zapewniło im swoisty parasol ochronny. Podobną politykę obrał Bukareszt; Niemcy powoli szykując się do wojny z ZSRR hamowały zapędy Sowietów.

Bitwa o Anglię

8 sierpnia 1940 rozpoczęła się powietrzna bitwa o Anglię, trwająca do 31 października. Miała dać Luftwaffe panowanie w powietrzu i zdezorganizować obronę brytyjską, co miało być wstępem do morskiej inwazji Wysp Brytyjskich, ale zakończyła się porażką Niemiec. W bitwie wzięli udział Polacy. Spośród 1500 lotników broniących angielskiego nieba co dziesiąty pochodził z Polski. Oprócz działań powietrznych Niemcy rozwinęli ofensywę morską przy pomocy okrętów podwodnych, pragnąc odciąć Wielką Brytanię od dostaw żywności i materiałów wojennych z kolonii i USA. Bitwa o Atlantyk przybrała na sile.

Inwazja na Grecję

28 października 1940 r. Włochy napadły na Grecję. Wojska włoskie szybko zostały powstrzymane i odrzucone, a w grudniu oddziały greckie wkroczyły do południowej Albanii. Szerokiego poparcia Grekom udzielili Brytyjczycy, wysyłając swoje siły ekspedycyjne. Obecność Brytyjczyków w Grecji i niepomyślny rozwój sytuacji politycznej w Jugosławii doprowadził do niemieckiej inwazji na oba te kraje 6 kwietnia 1941 r. Niemcy już